Skip to main content

Το χρέος για αρχάριους - Μια ιστορική επισκόπηση

Σπύρος Μαρκέτος

Μέρος 3ο - Ο θεός διαγράφει το χρέος

Από την αυγή των ιστορικών χρόνων το χρέος, θεσμός χιλιάδες χρόνια αρχαιότερος από το χρήμα, συγχεόταν με την ενοχή κι έφερνε στους οφειλέτες καταισχύνη. Συνδεόταν επίσης με το κράτος. Τις πρώτες μορφές κρατικής οργάνωσης τις συναντούμε στη νότια Μεσοποταμία πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια, δηλαδή περίπου τον ίδιο καιρό που ανιχνεύουμε τα αρχαιότερα ίχνη έντοκου δανεισμού.

Ωστόσο μέχρι την Κλασική εποχή το κράτος έλεγχε και συχνά έσβηνε τα χρέη (με εξαίρεση τα εμπορικά). Τούτο συνέβαινε, για παράδειγμα, όταν ξεσπούσε πόλεμος ή ενθρονιζόταν νέος βασιλιάς. Τα αγροτικά χρέη διαγράφονταν, οι περιουσίες που είχαν αλλάξει χέρια επιστρέφονταν, οι δούλοι ελευθερώνονταν. Όλα αυτά χάρη σ’ έναν θεσμό γνωστό με το εβραϊκό του όνομα, ιωβηλαίο. Τα ιωβηλαία συνέβαλλαν στη σταθερότητα όσο και στη νομιμοποίηση των αρχαίων μοναρχιών. Κρατώντας τις κοινωνίες ενωμένες στερέωναν την εσωτερική ειρήνη και διευκόλυναν την εξωτερική. Χωρίς αυτά μάλλον δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν τα αδύναμα πρώιμα κράτη, ή ακόμη και οι ίδιοι οι λαοί.

Ο περίφημος κοινωνικός ανθρωπολόγος Ντέηβιντ Γκραίμπερ διακρίνει στις προκαπιταλιστικές χιλιετίες εναλλαγές μεταξύ περιόδων σχετικής κοινωνικής ειρήνης και ανερχόμενων συστημάτων πίστωσης, και περιόδων σύγκρουσης και λεηλασίας στις οποίες η πίστωση συρρικνωνόταν ή κι εξαφανιζόταν ολότελα για ν’ αντικατασταθεί από συναλλαγές με πολύτιμα μέταλλα ή άλλες μορφές ρευστού. Οι σχέσεις εμπιστοσύνης σπάνιζαν σε τέτοιες περιόδους και τα δίκτυα που στηρίζονταν σ’ αυτές έφθιναν. Χωρίς ιωβηλαία οι οικονομίες οδηγούνταν σε αποσύνθεση και οι κατεστραμένοι λαοί αναζητούσαν διέξοδο σε πολέμους.

Καθώς οι ολιγαρχικές πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας αρνούνταν να θεσπίσουν ιωβηλαία, αντιμετώπιζαν ολοένα ισχυρότερες κοινωνικές πιέσεις. Όταν οι εξωτερικοί εποικισμοί συνάντησαν τα φυσικά τους όρια άρχισαν να ξεσπούν παρατεταμένοι κοινωνικοί αγώνες, καθώς οι χρεωμένες μάζες εξεγείρονταν ενάντια στην αδικία του έντοκου χρέους. Σε πολλές πόλεις η πολιτική αλλαγή, περισσότερο ή λιγότερο βίαιη, ήρθε με τη μορφή της δημοκρατίας, με άλλα λόγια του κράτους των μη εχόντων. Κράτος στα αρχαία σήμαινε εξουσία, ενώ δήμος ήταν οι μάζες χωρίς περιουσία, οι ακτήμονες. Στο πλαίσιο αυτών των εξελίξεων εμφανίστηκαν δημοφιλείς τύραννοι που επέβαλλαν σεισάχθειες, κατά κυριολεξία απαλλαγές από το βάρος του χρέους.

Η σεισάχθεια λοιπόν, που σε προηγούμενα συστήματα της Μέσης Ανατολής ήταν κομάτι της κανονικότητας μέσω των ιωβηλαίων, σε αρκετά μέρη της Ελλάδας κατακτήθηκε μέσα από παρατεταμένους και συγκλονιστικούς αγώνες κι επαναστάσεις. Ωστόσο στο επόμενο σύστημα, της Ρώμης, ακόμη και αυτοί οι αγώνες απέτυχαν.

Η Ρώμη αντέγραψε και κλιμάκωσε την ήδη ακραία κοινωνική διαστρωμάτωση της ολιγαρχικής Ελλάδας. Επέβαλε σε βαθμό προηγουμένως αδιανόητο ανισότητες, μαζί τους μια καθημερινή ζωή στερημένη και όπου είχε κανονικοποιηθεί η ωμότητα. Οι ρωμαίοι φτωχοί αντιστάθηκαν, αλλά έχασαν τη μάχη. Εξέχοντες ηγέτες, πρώτα πρώτα οι αδερφοί Γράκχοι, εγγονοί του περίφημου Σκιπίωνα που είχε νικήσει την Καρχηδόνα, και ο Ιούλιος Καίσαρας, προώθησαν τολμηρά την υπόθεσή τους, αλλά καταστράφηκαν από τη σύντονη αντίδραση των ολιγαρχικών. Ο λαός και η πλέμπα, populus και plebs, έχασαν περιουσίες και δικαιώματα. Η ήττα τους σταθεροποίησε, με τρομαχτικό ανθρώπινο τίμημα, την άρχουσα ολιγαρχία, αλλά το σύστημα που έτσι γεννήθηκε έφερε τελικά την πτώση της Ρώμης. Στο μεταξύ το χρέος είχε διαλύσει την οικονομία και το χρήμα είχε γίνει σπάνιο, ενώ οι τράπεζες είχαν ήδη εξαφανιστεί τον τρίτο αιώνα μ.Χ.

Δίπλα και απέναντι στην ολιγαρχία ο κλασικός κόσμος γέννησε μαζικά θρησκευτικά κινήματα τα οποία δικαίωναν τους οφειλέτες. Καθώς οι εγκόσμιες δυνάμεις γύρω από τα παράλια της Μεσογείου ελέγχονταν από τους πιστωτές, οι φτωχοί αναζητούσαν παρηγοριά στη θεία πρόνοια ή σ’ ελπίδες θεϊκής ανταπόδοσης. Η αξίωση διαγραφής του χρέους κωδικοποιήθηκε ακόμη και στην καθημερινή προσευχή -«καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν». Ο Μάικλ Χάντσον, πρωτεργάτης της μελέτης του χρέους στην αρχαιότητα, μας δίνει μια ρεαλιστική εικόνα του Ιησού ως επαναστάτη εναντίον των δανειστών.

Στους αιώνες που μεσολάβησαν ανάμεσα στην κλασική αρχαιότητα και στον σημερινό μας κόσμο η χριστιανοσύνη και το ισλάμ καταδίκαζαν έντονα τον έντοκο δανεισμό. Στην πραγματικότητα αυτό ακριβώς σήμαινε ‘τοκογλυφία’, να δανείζεις με τόκο, οποιοδήποτε τόκο. Κάθε τόκος ήταν υπερβολικά υψηλός, οδηγούσε απευθείας στην Κόλαση. Ωστόσο η εμπορική πίστωση ανθούσε τον καιρό της Αναγέννησης σε θύλακες όπως ήταν οι ολιγαρχικές πόλεις-κράτη της Βενετίας, της Φλωρεντίας και της Γένοβας. Ακριβώς αυτά τα μικροσκοπικά κι ελεύθερα από φεουδάρχες επικυρίαρχους κράτη έστησαν τα πρώτα χρηματοπιστωτικά δίκτυα απ’ όπου ξεπήδησε ο σύγχρονος καπιταλισμός.

Οι πιστώσεις τις οποίες διαχειρίζονταν τέτοια δίκτυα ήταν ιδιωτικές. Δημόσιο δανεισμό η Ευρώπη δεν είχε στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Κρατικά χρέη κατά κανόνα δεν γεννούνταν από δάνεια, αλλά από φόρους υποτελείας ή λυτρα που υποχρεώνονταν να πληρώσουν οι πολιτείες. Μόνον υποτελείς πληθυσμοί πλήρωναν εκείνα τα χρόνια τακτικούς φόρους. Ήταν αδιανόητο, στην πραγματικότητα παράδοξο κι εγγενώς αντιφατικό, να φορολογείς ελεύθερους ανθρώπους. Με τα κριτήρια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης όλοι εμείς σήμερα, που πληρώνουμε φόρο, δεν είμαστε ελεύθεροι, αλλά υποτελείς. Ελεύθεροι είναι σήμερα μόνον οι καπιταλιστές. Ακριβώς οι ίδιοι δηλαδή, στους οποίους όλοι οι υπόλοιποι είμαστε και χρεωμένοι.

***

Πηγή, σύνδεσμοι, παραπομπές:


[1] [2]

Comments

Popular posts from this blog

Why the US rushed to propagate the 'naval mine' scenario to explain recent attacks on two oil tankers in the Gulf of Oman

globinfo freexchange

The incident of the recent attack against two oil tankers in the Gulf of Oman elevated the heat between the US and Iran. Naturally, the attack also produced some level of turmoil in the oil global market.

Trump's hostile attitude against Iran was clearly evident even before his election. His totally unjustifiable and completely incomprehensible action to kill the Iran nuclear deal, destroyed any remnants of US reliability. Consequently, even the US Western allies refused to follow this evidently counterproductive strategy.

Under these circumstances and given the endless history of US manufactured incidents used to justify the start of another war, most people rightfully thought that this has been just another false flag operation.

And it makes sense actually. Why the hell Iran would attempt to blow up its relations with Japan in the midst of Japanese PM Shinzo Abe visit in the country? Only the US empire would have reasons to do it in order to force one of its…

Εθνικές εκλογές 2019: τι μας επιφυλάσσει ο νεοφιλελεύθερος εφιάλτης που επιστρέφει δριμύτερος

Οι προβλέψεις φαίνεται να επαληθεύονται εντυπωσιακά. Όπως είχαμε αναφέρει ήδη από το 2016 και αμέσως μετά την εκλογή Μητσοτάκη στην ηγεσία της ΝΔ, το αποτέλεσμα των εσωτερικών εκλογών στη γαλάζια παράταξη έλυνε τα χέρια του άξονα Βρυξελλών-Βερολίνου. Οι γραφειοφασίστες των Βρυξελλών και το διευθυντήριο του Βερολίνου απέκτησαν μια πρώτης τάξεως εφεδρεία σε περίπτωση που τα πράγματα "στράβωναν" με την κυβέρνηση Τσίπρα.  

globinfo freexchange 

Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ έδωσε κάποια μικρά σημάδια ανυπακοής ενάντια στη λιτότητα που επιβάλλει το νεοφιλελεύθερο ιερατείο, ρέποντας 'επικίνδυνα' προς μια πιο φιλολαϊκή πολιτική. Δεν είναι τυχαίο φυσικά ότι τα πρώτα αυτά σημάδια άρχισαν να γίνονται ορατά μόλις η χώρα βγήκε από το πρόγραμμα επιτήρησης που επέβαλε η Τρόικα (έστω και τυπικά).

Παρόλο που το τοπίο καταστροφής στην οικονομία είναι κάτι παραπάνω από ορατό, λόγω των επιβαλλόμενων καταστροφικών πολιτικών του ΔΝΤ, η κυβέρνηση έσπευσε να εκμεταλλευτεί τα διευρυμένα περιθ…

Την ώρα που ο Μητσοτάκης σχεδιάζει ασφαλιστικό Πινοσέτ, ο πιο δημοφιλής υποψήφιος για την Αμερικανική προεδρία κυρήσσει πόλεμο στις ασφαλιστικές

globinfo freexchange

Σοκ και δέος είχαν προκαλέσει οι δηλώσεις Καραγκούνη το Σεπτέμβριο του 18 περί "ασφαλιστικού Πινοσέτ" προλειαίνοντας το έδαφος για τους σχεδιασμούς μιας πιθανής κυβέρνησης Μητσοτάκη. 
Λίγο πριν τις εκλογές της 7ης Ιουλίου, η ΝΔ έδωσε μια πρόγευση του τι πρόκειται να επακολουθήσει στον τομέα της ασφάλισης. Ορισμένα γαλάζια στελέχη προσπάθησαν να διασκεδάσουν τις εντυπώσεις δηλώνοντας ότι δεν πρόκειται να ιδιωτικοποιηθεί ο ασφαλιστικός κλάδος και υπονοώντας (ως συνήθως) ότι τέτοιες υπερβολές οφείλονται στην "Αριστερή προπαγάνδα".

Όμως η απόλυτη αφοσίωση του σκληρού πυρήνα της γαλάζιας παράταξης στη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία είναι κάτι παραπάνω από φανερή. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι νεοφιλελεύθεροι 'τζιχαντιστές' της δεξιάς ονειρεύονται πλήρη ιδιωτικοποίηση υγείας, ασφάλισης, παιδείας, ως πρώτο πιάτο στο μενού του νεοφιλελεύθερου 'οδοστρωτήρα'.

Οι μιντιακοί γκεμπελίσκοι και τα δεξιά τρολ κραυγάζουν εναντίον της Αριστερής "ιδεοληψί…

Confirmed: the US empire seeks to 'clear' the path for the invasion of Iran

globinfo freexchange

Sometimes it's quite surprising how fast some estimations appear to be confirmed.

Only four days ago, we wrote that the US imperialists know that an all-out war with Iran would equal a suicide. The goal is probably a 'surgical' invasion on the south shores of the country that would last just as long as to permit the US and allies to control the Strait of Hormuz, and therefore, the global oil market. The first step towards such an operation would be the mine-clearing of the strait.

This probably explains why the Western media insisted to circulate the scenario of the 'naval mine'. They want to drag Western leaderships behind US in an operation to clear the mines in the Strait of Hormuz, in the name of global energy security.

Well, we were quite close actually. Three days later, the US leadership attempted a broader global alignment - including rival countries like China - towards the protection of "freedom of navigation in the region". …

The Greeks have just committed suicide by electing the most fanatically neoliberal government ever

globinfo freexchange

The result of the recent Greek national elections will puzzle future historians for decades. The Greek voters gave a clear victory to the conservative right party, New Democracy, which will govern with 158 seats, without the need to make any coalitions.
It could be characterized a "paradoxical" result mainly for two reasons:
First, the voters gave a clear governmental order to one of the traditional powers of the old political system, which are highly responsible for the Greek crisis that erupted in 2010. Several top names of the new government, and even New Democracy leader, Kyriakos Mitsotakis, have been accused of being involved in various corruption scandals, in the not so distant past.
Second, the fact that the voters elected perhaps the most fanatically neoliberal government ever. This means that Mitsotakis administration is expected to implement the brutal neoliberal policies imposed by Greece's creditors to the letter. Recall that those polic…

Σοκ και δέος από την υφυπουργό εργασίας της κυβέρνησης Μητσοτάκη: "καταφέραμε να μειώσουμε πάρα πολύ το κόστος εργασίας" (!!!)

globinfo freexchange
Ήταν Απρίλιος του 2017. Η τότε σύμβουλος μεταρρυθμίσεων του Κυριάκου Μητσοτάκη και νυν υφυπουργός Εργασίας στην κυβέρνησή του, Δόμνα Μιχαηλίδου, δήλωνε στο άκρως φιλικό περιβάλλον του ΣΚΑΙ:
"Η Ελλάδα μεταξύ 2013-2014 ήταν πρωταγωνίστρια στις μεταρρυθμίσεις και στις μεταρρυθμίσεις ανταγωνιστικότητας. Και σύμφωνα με στοιχεία από τον ΟΟΣΑ και σύμφωνα με στοιχεία από την Παγκόσμια Τράπεζα, είχαμε πάρα πολύ μεγάλη άνοδο της ανταγωνιστικότητας.  [...] Καταφέραμε να μειώσουμε πάρα πολύ το κόστος εργασίας. Το εργασιακό μπήκε σε ένα πλαίσιο πιο ευέλικτο, το μισθολογικό μπήκε σε ένα πλαίσιο πολύ πιο σκληρό, οπότε καταφέραμε να μειώσουμε το κόστος εργασίας."

Προσέξτε όμως κάτι πολύ χαρακτηριστικό. Ο δημοσιογράφος του ΣΚΑΙ, πριν κάνει την ερώτησή του, παρουσιάζει ορισμένα στοιχεία που δείχνουν ότι οι χώρες με τα πιο ακριβά μεροκάματα (Ελβετία, Γερμανία) βρίσκονται στην κορυφή του πίνακα της ανταγωνιστικότητας. Επιπλέον, στην επόμενη καρτέλα, παρουσιάζει τ…

Masks fall at last: Bernie officially declares war on corporate Dems who seek to survive around Warren

globinfo freexchange

On early June, Politico published an article which actually unfolded, in plain sight, the plans of the corporate branch of the Democratic party to stop Bernie Sanders.
As we wrote back then:

This is an amazingly straight admission by the establishment apparatus, concerning a certain strategy as part of the whole anti-Sanders operation. And it is also clear that Elizabeth Warren is establishment's key player around this strategy.

Perhaps it's not accidental that this article was published right after Elizabeth Warren signaled to the establishment that she will 'play by the rules' at least on some issues, through her neocon-style statement on Julian Assange.

Only a couple of weeks later, Politico revealed Warren's upgraded role in the anti-Sanders operation. According to a new article, "Centrists who once said the senator would lead the party to ruin are coming around to her as an alternative to Bernie Sanders." It seems almost certain …

Preparing the invasion of Iran: the US empire regroups its proxies in Afghanistan

globinfo freexchange

On the occasion of the recent attack against two oil tankers in the Gulf of Oman, we estimated that the US imperialists will follow a certain scenario to achieve primary goal, which is to fully control the Strait of Hormuz. The goal could be achieved through a strategically and geographically restricted, fast-track invasion of Iran.

A certain part of the operation could include some US forces and proxies inside Afghanistan.

As we wrote, already since 2017 the US announced that it will increase the number of US troops in Afghanistan, and one reason probably has to do with Iran. A significant number of US troops on the Iranian eastern border would be very useful. It will be used to keep the Iranian forces busy and gradually weaken the Iranian operational capabilities in an extended attrition war. This will permit the US to gradually secure and establish their presence in the Strait of Hormuz.

This attrition war could be held - and probably would be more effecti…

Πρόγραμμα ΝΔ: το απόλυτο τίποτα της νεοφιλελεύθερης καταστροφής

του system failure
Είναι πολύ εύκολο να καταλάβει κανείς το σχέδιο Μητσοτάκη για την επόμενη μέρα, με βάση αυτό που διαφημίζει ως "πρόγραμμα". Η χειρότερη δεξιά της μεταπολίτευσης, φανατικά προσηλωμένη στον καταστροφικό νεοφιλελευθερισμό, έχει ως βασικό και απ'ότι φαίνεται μοναδικό στόχο, τις επενδύσεις και την ανάπτυξη. Δηλαδή, με λίγα λόγια, ο Κυριάκος θα πατήσει ένα κουμπί και όλα τα άλλα θα τα κάνουν οι περίφημες αγορές. Θα'ρθουν επενδυτές, θα δημιουργήσουν θέσεις εργασίας, θα επιστρέψουν οι νέοι από το εξωτερικό και η νεκρή μεσαία τάξη θα αναστηθεί ως εκ θαύματος. 
Μια μεσαία τάξη που, κατά τη λογική των μιντιακώνγκεμπελίσκων και των δεξιών τρολ, καταστράφηκε επί ΣΥΡΙΖΑ. Λες και δεν υπήρχε χώρα πριν το 15. Λες και η γαλαζοπράσινη λαίλαπα δεν χρεοκόπησε τη χώρα, δεν πετσόκοψε μισθούς και συντάξεις, δεν ρήμαξε τα ασφαλιστικά ταμεία, δεν έσωσε τα τραπεζιτικά παράσιτα με δισεκατομμύρια στέλνοντας τον λογαριασμό στα συνήθη υποζύγια. 
Η αλήθεια είναι ότι…

Ο όχι και τόσο σοφός λαός έδωσε αυτοδυναμία στη χειρότερη δεξιά της μεταπολίτευσης

του system failure
Κυκλοφορεί συχνά-πυκνά το μύθευμα ότι ο λαός είναι σοφός και επιλέγει τους εκπροσώπους του με σοφία. Το συγκεκριμένο κλισέ που αναπαράγεται κοντά σε κάτι άλλα χαριτωμένα του τύπου "στη δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα", υπονοεί σχεδόν ότι, με κάποιον μυστηριώδη και μεταφυσικό τρόπο, μια ετερόκλητη μάζα εκατομμυρίων ψηφοφόρων καταφέρνει να συνεννοηθεί λίγο πριν από τις κάλπες για να εκλέξει ένα πολιτικά ισορροπημένο κοινοβούλιο, ότι και αν σημαίνει αυτό. 
Στις τελευταίες εκλογές, οι ψηφοφόροι έδωσαν αυτοδυναμία στην πιο νεοφιλελεύθερη δεξιά όλων των εποχών, πράγμα που εκ πρώτης όψεως φαντάζει παράλογο, ειδικά μετά από τις καταστροφικές νεοφιλελεύθερες πολιτικές που επέβαλαν οι δανειστές στα χρόνια της κρίσης. Πολιτικές που έφεραν τη χώρα και την οικονομία σε χειρότερη κατάσταση.  
Φαντάζει ακόμα πιο παράλογο και για το γεγονός ότι οι ψηφοφόροι έδωσαν αυτοδυναμία σε ένα από τα κόμματα του παλαιοκομματικού κατεστημένου, το οποίο ευθύνεται σε μεγάλο βαθ…