Skip to main content

'Εριχ Φρομ – Η καταστολή της κριτικής σκέψης

Ο ψευδοχαρακτήρας πού προσλαμβάνει η νόηση γίνεται καλύτερα κατανοητός από το ψευδοχαρακτήρα της βούλησης και των αισθημάτων. Είναι κατά συνέπεια προτιμότερο να αρχίσουμε το θέμα μας εξετάζοντας τις διαφορές ανάμεσα στη γνήσια νόηση και στην ψεύτικη νόηση.

Ας υποθέσουμε πώς βρισκόμαστε σ'ένα νησί όπου υπάρχουν ψαράδες και θερινοί επισκέπτες από την πόλη. Θέλουμε να μάθουμε τί καιρό κάνει και ρωτάμε έναν ψαρά και δύο επισκέπτες πού ξέρουμε πώς άκουσαν το ραδιοφωνικό μετεωρολογικό δελτίο. Ο ψαράς, με τη μακρόχρονη πείρα του και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον πού έχει για το πρόβλημα τού καιρού, θα αρχίσει να σκέφτεται, καθώς δεν είχε ασχοληθεί με το θέμα πριν τον ρωτήσουμε.

Ξέροντας τη διεύθυνση τού ανέμου, τη θερμοκρασία, την υγρασία και διάφορα άλλα στοιχεία χρήσιμα για την πρόγνωση τού καιρού, θα ζυγίσει τούς διάφορους παράγοντας ανάλογα με την αντίστοιχη σπουδαιότητά τους και θα καταλήξει σε μια λίγο-πολύ οριστική κρίση. Θα θυμάται φυσικά το μετεωρολογικό δελτίο και θα το επικαλεστεί ενισχυτικό ή όχι της γνώμης του. Αν δεν είναι ενισχυτικό, θα είναι προσεχτικός ως προς τούς διάφορους λόγους πού θα στηρίξει τη σκέψη του. 'Όμως αυτό πού θα πει, και αυτό είναι το ουσιώδες, είναι δική του γνώμη, το αποτέλεσμα της σκέψης του.

Ο πρώτος από τούς δύο επισκέπτες είναι ένας άνθρωπος, ο όποιος, όταν ρωτήσαμε τη γνώμη του, ήξερε πώς δε γνωρίζει πολλά πράγματα σχετικά με τον καιρό, ούτε και νοιώθει πώς έχει υποχρέωση να ξέρει. Μπορεί να απαντήσει απλά «δεν μπορώ να κρίνω. Το μόνο πού ξέρω είναι πώς το ραδιόφωνο είπε το και το».

Ο άλλος πού ρωτάμε είναι διαφορετικός τύπος. Πιστεύει πώς ξέρει πολλά πράγματα σχετικά με τον καιρό, ενώ στην πραγματικότητα ξέρει πολύ λίγα. Είναι από τα πρόσωπα πού νομίζουν πώς πρέπει να απαντούν σε κάθε ερώτημα. Σκέφτεται για ένα λεπτό και ύστερα λέει τη γνώμη «του», πού στην πραγματικότητα είναι αυτά πού είπε το ραδιόφωνο. Κι όταν ρωτηθεί πού στηρίζει αυτή τη γνώμη, απαντά πώς αυτό είναι το συμπέρασμα σύμφωνα με τη διεύθυνση τού ανέμου, τη θερμοκρασία και την υγρασία.

Η συμπεριφορά αυτού τού ανθρώπου, όπως τη βλέπουμε εξωτερικά, είναι ίδια με κείνη τού ψαρά. 'Αν όμως την αναλύσουμε προσεχτικότερα γίνεται φανερό πώς άκουσε την πρόγνωση τού ραδιοφώνου και την υιοθέτησε. Νοιώθοντας όμως υποχρεωμένος να ακούσει τη γνώμη μας σχετικά, ξεχνά και απλώς επαναλαμβάνει την έγκυρη γνώμη κάποιου άλλου και πιστεύει πώς στη γνώμη αυτή κατέληξε με τη δική του σκέψη. Φαντάζεται πώς οι λόγοι πού μας ανέφερε ήταν εκείνοι πού τού επέτρεψαν να διαμορφώσει αυτή τη γνώμη, αν όμως εξετάσουμε αυτούς τούς λόγους διαπιστώνουμε πώς προφανώς δε θα τον οδηγούσαν σ’ αυτό το συμπέρασμα σχετικά με τον καιρό αν δεν είχε σχηματίσει γνώμη εκ των προτέρων.

Ουσιαστικά είναι ψεύτικοι λόγοι, πού προορισμό έχουν να κάνουν τη γνώμη του να φαίνεται σαν απόρροια της σκέψης του. 'Έχει την αυταπάτη πώς διαμόρφωσε δική του γνώμη, στην πραγματικότητα όμως υιοθέτησε τη γνώμη μιας έγκυρης πηγής, χωρίς να αντιληφθεί τη διαδικασία αυτή. Πιθανόν να αποδειχτεί αλήθεια ότι είπε σχετικά με τον καιρό και να διαψευστεί ο ψαράς, αλλά στην περίπτωση αυτή δε θα είναι ή γνώμη «του» πού θα αποδειχτεί σωστή, έστω και αν ο ψαράς έπεσε έξω σχετικά με τη «δική του» γνώμη.

Το ίδιο φαινόμενο μπορεί να παρατηρηθεί αν μελετήσουμε τη γνώμη των ανθρώπων σχετικά με ορισμένα θέματα, π. χ. την πολιτική. Ρωτήστε ένα μέσο αναγνώστη εφημερίδας τί φρονεί για ένα ορισμένο πολιτικό θέμα. Θα σας δώσει σα γνώμη «του» έναν λίγο -πολύ ακριβή απολογισμό των όσων έχει διαβάσει, παρ’ όλα αυτά όμως — και αυτό είναι το σημαντικό — πιστεύει πώς αυτό πού είπε είναι απόρροια της δικής του σκέψης. Αν είναι μέλος μιας μικρής κοινότητας, όπου οι πολιτικές απόψεις μεταδίνονται από τον πατέρα στο παιδί, η «δική του» γνώμη μπορεί να ελέγχεται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό απ’ όσο αυτός θα μπορούσε να φανταστεί σε μια δοσμένη στιγμή, από τη λανθάνουσα εξουσία ενός αυστηρού πατέρα.

H γνώμη ενός άλλου αναγνώστη μπορεί να είναι απόρροια της σύγχυσης- μιας στιγμής, τού φόβου μήπως φανεί απληροφόρητος και γι’ αυτό ή «σκέψη» είναι ή πρόσοψη ουσιαστικά, και όχι απόρροια φυσικού συνδυασμού εμπειρίας, επιθυμίας και γνώσεων. Το ίδιο φαινόμενο συναντιέται και στις αισθητικές κρίσεις. Το μέσο πρόσωπο πού επισκέπτεται ένα μουσείο και παρατηρεί έναν πίνακα διάσημου ζωγράφου, ας πούμε τού Ρέμπραντ, κρίνει πώς o πίνακας είναι ωραίος και προκαλεί εντύπωση. Αν αναλύσουμε την κρίση του, διαπιστώνουμε πώς o πίνακας δεν τού προκαλεί καμιά ιδιαίτερη εσωτερική αντίδραση, αλλά φρονεί πώς είναι ωραίος γιατί ξέρει πώς θα πρέπει να φρονεί πώς είναι ωραίος.

Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται επίσης σχετικά με την κρίση των ανθρώπων για τη μουσική, καθώς και σχετικά με τον τρόπο πού συλλαμβάνουν τις εικόνες. Πολλά πρόσωπα πού βλέπουν ένα περίφημο τοπίο, ουσιαστικά αναπαράγουν στη μνήμη τους εικόνες πού έχουν δει πολλές φορές, ας πούμε σε καρτ – ποστάλ, και ενώ πιστεύουν πώς «είδαν» το τοπίο, έχουν μπροστά στα μάτια τους τις εικόνες αυτές. Ή όταν είναι παρόντες σ’ ένα ατύχημα, βλέπουν ή ακούν τα γεγονότα όπως θα τα ήθελαν σε ένα ρεπορτάζ εφημερίδας. Στην πραγματικότητα, για πολλούς ανθρώπους μια εμπειρία πού γνώρισαν, ένα καλλιτεχνικό γεγονός ή μια συγκέντρωση στην όποια παραβρέθηκαν, παίρνει γι’ αυτούς τη διάσταση τού πραγματικού μόνο αφού διαβάσουν τα σχετικά στην εφημερίδα.

Η καταστολή της κριτικής σκέψης αρχίζει συνήθως από πολύ νωρίς. Ένα πεντάχρονο κοριτσάκι, π.χ., μπορεί να αντιληφθεί την ειλικρίνεια της μητέρας του είτε διαπιστώνοντες με οξυδέρκεια πώς, ενώ ή μητέρα μίλα συνέχεια για Αγάπη και φιλία, στην πραγματικότητα είναι ψυχρή και εγωίστρια, είτε με πιο ώμο τρόπο, παρατηρώντας πώς ή μητέρα του, ενώ διακηρύσσει συνέχεια την άμεμπτη ηθική της, τα έχει φτιάξει με άλλον. Το παιδί αισθάνεται τη διαφορά. Το αίσθημά του για τη δικαιοσύνη και την αλήθεια πληγώνεται και ακόμη, όντας εξαρτημένο από τη μητέρα του, ή όποια δε θα επέτρεπε κανένα είδος κριτικής, και έχοντας, ας πούμε, άβουλο πατέρα, στον όποιο δε θα μπορούσε να στηριχτεί, το παιδί αναγκάζεται να καταστείλει την κριτική του ικανότητα. Πολύ σύντομα δε θα παρατηρεί την ανειλικρίνεια ή την απιστία της μητέρας του. Θα χάσει την Ικανότητα να σκέφτεται κριτικά, αφού θα φαίνεται πώς είναι όχι μόνο άσκοπο αλλά και επικίνδυνο να τη διατηρεί οξυμένη. Από το άλλο μέρος στο παιδί εντυπώνεται o κανόνας πώς θα πρέπει να πιστεύει ότι ή μητέρα του είναι ειλικρινής και καθωσπρέπει και ότι ό γάμος των γονέων του ήταν πετυχημένος και θα είναι πρόθυμο να αποδεχτεί την Ιδέα αυτή σα να ήταν δική του.

Σε όλα αυτά τα παραδείγματα της ψευδοσκέψης το πρόβλημα είναι κατά πόσο η διαμορφωνόμενη γνώμη είναι απόρροια της σκέψης τού ατόμου, δηλαδή της δικής του δραστηριότητας. Το πρόβλημα δεν είναι αν είναι ή όχι σωστό το περιεχόμενο της γνώμης. 'Όπως ήδη αναφέρθηκε στην περίπτωση τού ψαρά πού προλέγει τον καιρό, ή γνώμη «του» μπορεί να είναι σφαλερή, και η γνώμη εκείνου πού επαναλαμβάνει αυτά πού του έβαλαν στο μυαλό του να είναι σωστή.

Η ψευδοσκέψη μπορεί επίσης να ευσταθεί και να στηρίζεται στη λογική. Ο ψευδοχαρακτήρας της δεν εμφανίζεται σε άλογα στοιχεία. Το θέμα αυτό μπορεί να μελετηθεί στις αιτιολογήσεις πού τείνουν να στηρίξουν ένα αίσθημα ή μια ενέργεια σε λογικά και ρεαλιστικά βάθρα, μολονότι καθορίζεται από παράλογους και υποκειμενικούς παράγοντες. Η αιτιολόγηση μπορεί να αντιφάσκει στα γεγονότα ή στους κανόνες της λογικής σκέψης. Συνήθως όμως είναι αυτή καθαυτή λογική. Στην περίπτωση αυτή ο παραλογισμός της βρίσκεται μόνο στο γεγονός πώς δεν είναι το πραγματικό κίνητρο της δράσης πού ισχυρίζεται πώς προκάλεσε.

Από το βιβλίο του Εριχ Φρομ «ο φόβος μπροστά στην ελευθερία»

Πηγή:


Αν και ζούμε ίσως την μεγαλύτερη επιχείρηση προπαγάνδας των συστημικών ΜΜΕ από την εποχή της χούντας, οι περισσότεροι Έλληνες συνεχίζουμε να ενημερωνόμαστε από την τηλεόραση και τα δελτία ειδήσεων των μεγαλύτερων καναλιών και εφημερίδων. Και το καταπληκτικό είναι ότι, όπως πολύ εύστοχα είχε πει ο Νίκος Κοτζιάς, οι περισσότεροι Έλληνες αναπαράγουν τις ειδήσεις των mainstream media παρόλο που δεν τις πιστεύουν!

Παραδόξως, άκουσα τους προβληματισμούς των Μπαντιού και Κοτζιά μέσα από συνεντεύξεις και παρουσίες τους στην τηλεόραση. Διότι η συσκευή προπαγάνδας έχει μερικές φορές και καλά πράγματα για να δεις και να ακούσεις. Παραδόξως, υποστηρίζω ότι πρέπει να βλέπουμε τις ειδήσεις των καλοπληρωμένων μεγαλοδημοσιογράφων και τις στημένες τηλεοπτικές τους εκπομπές, όχι βέβαια για να αναπαράγουμε αυτά που λένε, αλλά για να εκπαιδευτούμε ώστε να ξεσκεπάζουμε τα ψέματα, τις υπερβολές και τις αντιφάσεις τους. Και δεν χρειάζεται κανείς να είναι ιδιαίτερα έξυπνος για να το κάνει. Απλά χρειάζεται να επιστρατεύσει την κοινή λογική και να επαναφέρει την κριτική σκέψη. Διότι με τη βοήθεια της κριτικής σκέψης που σήμερα είναι σχεδόν νεκρή, θα καταλάβουμε ότι αυτός ο κυνικός πραγματισμός είναι μια τρέλα, ότι ο ψευδοορθολογισμός τους είναι όντως ψεύτικος και στην ουσία πρόκειται για παραλογισμό. Έτσι θα αρχίσουμε τον πόλεμο ενάντια στο "1984" που ζούμε σήμερα.


Διαβάστε ακόμα:

Comments

Popular posts from this blog

Donald Trump: the last symptom of a system that is about to collapse

globinfo freexchange
In another interesting interview with Chris Hedges, Richard Wolff explains why the Trump presidency is the last resort of a system that is about to collapse:
Finally, if everybody tries to save themselves (protection), we have a historical example: after the Great Depression that happened in Europe. And most people believe that it was a large part of what led to WWII after WWI, rather than a much saner collective effort. But capitalism doesn't go for collective efforts, it tends to destroy itself by its own mechanisms.
There has to be a movement from below. Otherwise, there is no counter force that can take us in another direction.
So, absent that counter force we are going to see this system spinning out of control and destroying itself in the very way its critics have for so long foreseen it well might.
When Trump announced his big tariffs on China, we saw the stock market dropped 700 points in a day. That's a sign of the anxiety, the danger, even in the min…

Austria has just returned to the Middle Ages

The Austrian government confirmed that the far-right is an emergency reserve of neoliberalism
globinfo freexchange
Haven't you yet convinced that the nationalists and the far-right are the most faithful dogs of the big capital? Then, look at what just happened in Austria. In the end, despite the mass protests in Vienna, Austrian employers will be able to introduce 12-hour working day without increasing wages. The relevant law adopted by the Parliament of the country, reports on Friday, July 6.



What's the first thing that Emmanuel Macron did after his election in France? He rushed to complete what Francois Hollande - the other puppet of the neoliberal establishment - had started: destroy trade unions, completely deregulate the labor market.
Yet, the media in France were promoting him as a 'progressive' (what a joke) who will stop the far-right threat.
In reality, big capital’s reserve, Marine Le Pen, is waiting in the 'bench', ready to take action any moment, now tha…

The idiotic circus of terror leads us to the final collapse

There is a familiar checklist for extinction and we are ticking off every item of it. The idiots know only one word: more. They are unencumbered by common sense. They hoard wealth and resources until workers cannot make a living and the infrastructure collapses. They live in privileged compounds where they eat chocolate cake and order missile strikes. They see the state as a projection of their own vanity.

failed evolution
The idiots seen in the decay the chance of personal advancement in profit, takeover in the final days of crumbling civilizations.

Idiot generals wage endless unwinnable wars that bankrupt the nation.
Idiot economists call for reducing taxes for the rich and cutting social service programs for the poor. And project economic growth on the basis of myth.
Idiot industrialists poison the water, the soil and the air. Slash jobs and depress wages.
Idiot bankers gamble on self-created financial bubbles and impose crippling debt peonage on the citizens.
Idiot journalists and …

The vicious circle of modern slavery

globinfo freexchange
It sounds unbelievable, but in one of supposedly the most advanced European nations, the government plans to allow the working day to be extended to 12 hours!
We are talking about Austria, where tens of thousands of people in Vienna packed the streets on Saturday to voice their opposition to loosening labor laws to allow for a 12-hour workday and subsequent 60-hour workweek. Police in Vienna said some 80,000 people took part, while the trade unions that organized the protest said some 100,000 people attended.
What can someone say about this unimaginably absurd decision?
In an age of all this advanced technology, with AI and hyper-automation, people should work less hours, enjoying all the benefits and extra free time for their families and themselves. Yet, in the homeland of Austrian economics that led us to brutal neoliberalism, it seems that the elites push things to the opposite direction. Why? Is it just because human labor can't compete the machines?
Think ab…

Bernie's revolution starts to wipe out the establishment with a huge political earthquake!

globinfo freexchange
It happened! A 28-year-old super-progressive beat the personification of the establishment in the Democratic primary! Alexandria Ocasio-Cortez won the Democratic primary in New York's 14th congressional district, defeating the establishment baron, Joe Crowley. This has been described by many, rightfully, as the biggest upset victory in the 2018 midterm election season.
What are the origins of this amazing, unprecedented result in the US political process?
We can find them in the 2016 Democratic primaries. Back then, Bernie Sanders put the foundations of a truly progressive movement that could beat the neoliberal establishment. We wrote then that Bernie speaks straightly about things buried by the establishment, as if they were absent. Wall Street corruption, growing inequality, corporate funding of politicians by lobbies. He says that he will break the big banks. He will provide free health and education for all the American people. Because of Sanders, Hillary w…

Corporate media pundits depict establishment's evident panic in front of Alexandria Ocasio-Cortez's huge victory

globinfo freexchange
Shortly after recent political earthquake with Alexandria Ocasio-Cortez's huge victory, the establishment apparatus started to react as expected.
TYT immediately responded by identifying the common narratives used by the corporate media pundits in the following video:

In this video you can track at least two kinds of typical 'arguments' provided by the neoliberal ideological framework. We wrote several times in this blog about such arguments that their carriers present them as being perfectly rational using 'logical leaps', while in reality, they are deeply irrational.
In the first argument, Steve Schmidt labels progressivism as 'dishonest', simply because it fights for free education, free healthcare, etc. The basic 'argument' is the usual: ordinary people can't have such things because of the enormous debt. Of course, the logical leap here is the fact that the neoliberal pundits always avoid to refer to the billions in bailout…

Key parts of the Matrix: the faithful little soldiers of the mainstream media

globinfo freexchange
Ludivine Bénard describes almost perfectly a key part of the Matrix of our times:
Journalistic titles hire journalists whose social background – socially, culturally, educationally and morally – fits perfectly with what the current capitalist order asks for.
People working in media are mostly middle-class types with the same interests, favouring consumerism, hedonism, libertarian individualism and unconditional Europeanism from Brussels. And they're all subject to this form of political illiteracy – they reduce reporting on politics to reporting on political personalities. The journalists and pollsters in the press turn political life into a theatrical stage, where personalities just endlessly talk and debate.
All that talk drowns out any serious criticism of the system.
The French people have been indoctrinated that way for decades – we've had more than 30 years of a certain consensus between the centrist powers of the conservative right of Les Républicains…

The 'anti-establishment' Trump admits he is more elite than the elite!

globinfo freexchange
He said it!
From the first moment in this blog, even before Trump's election, we repeatedly said that Donnie is only a reserve of the establishment.
Finally, he essentially admitted that he is more elite than the elite! Or, more establishment than the establishment if you like. During a campaign rally in Duluth, Minnesota, Trump said "Why are they elite? I have a much better apartment than they do. I'm smarter than they are. I’m richer than they are. I became president and they didn't."
Kyle Kulinski is right. Donald Trump wants to be fully integrated in the Establishment Inc. He wants to be loved by the elites, join them. He sends signals to them, saying 'I did what you want, why don't you play with me?'.
The message to the American citizens is this: do not trust the orange clown. In case that will grab your vote for a second term, he will do whatever the establishment wants, and more. Meaning, more tax-cuts for the rich, more for-pro…

The real E CORPs seek complete control of global food supply

Who controls the food supply controls the people; who controls the energy can control whole continents; who controls money can control the world
globinfo freexchange
In the famous TV series, Mr. Robot, E Corp (which the central character, Elliot Alderson, perceives as Evil Corp), is an extremely powerful company that controls societies through consumer debt.
Yet, in the real world, a couple of mega multinationals could be proved even more ruthless. In another interesting report, James Corbett exposes the ultimate goal behind the merge of two of the biggest corporations in the food, medicine and agricultural sector. These are the real ECORPs:
What does a pharmaceutical giant have to gain from buying out and merging with an agrichemical giant, especially one that carries as much baggage as Monsanto?
If the connection between these corporate behemoths seems tenuous, then perhaps the key to understanding it is presented in that 1995 quote from former Monsanto CEO Robert Shapiro: “We’re talking…

Three years from the coup against Greece by the European Financial Dictatorship

globinfo freexchange
Three years passed (July 5, 2015) since the European Financial Dictatorship through the European Central Bank (ECB) and its head Mario Draghi, was forced to proceed in an open financial coup against Greece.
The start of current decade revealed the most ruthless face of a global neo-colonialism. From Syria and Libya to Europe and Latin America, the old colonial powers of the West tried to rebound against an oncoming rival bloc led by Russia and China, which starts to threaten their global domination.
Inside a multi-polar, complex terrain of geopolitical games, the big players start to abandon the old-fashioned, inefficient direct wars. They use today other, various methods like brutal proxy wars, economic wars, financial and constitutional coups, provocative operations, 'color revolutions', etc.
In this highly complex and unstable situation, when even traditional allies turn against each other as the global balances change rapidly, the forces unleashed are abs…