Skip to main content

Το χρέος για αρχάριους - Μια ιστορική επισκόπηση

Σπύρος Μαρκέτος

Μέρος 3ο - Ο θεός διαγράφει το χρέος

Από την αυγή των ιστορικών χρόνων το χρέος, θεσμός χιλιάδες χρόνια αρχαιότερος από το χρήμα, συγχεόταν με την ενοχή κι έφερνε στους οφειλέτες καταισχύνη. Συνδεόταν επίσης με το κράτος. Τις πρώτες μορφές κρατικής οργάνωσης τις συναντούμε στη νότια Μεσοποταμία πριν από πέντε χιλιάδες χρόνια, δηλαδή περίπου τον ίδιο καιρό που ανιχνεύουμε τα αρχαιότερα ίχνη έντοκου δανεισμού.

Ωστόσο μέχρι την Κλασική εποχή το κράτος έλεγχε και συχνά έσβηνε τα χρέη (με εξαίρεση τα εμπορικά). Τούτο συνέβαινε, για παράδειγμα, όταν ξεσπούσε πόλεμος ή ενθρονιζόταν νέος βασιλιάς. Τα αγροτικά χρέη διαγράφονταν, οι περιουσίες που είχαν αλλάξει χέρια επιστρέφονταν, οι δούλοι ελευθερώνονταν. Όλα αυτά χάρη σ’ έναν θεσμό γνωστό με το εβραϊκό του όνομα, ιωβηλαίο. Τα ιωβηλαία συνέβαλλαν στη σταθερότητα όσο και στη νομιμοποίηση των αρχαίων μοναρχιών. Κρατώντας τις κοινωνίες ενωμένες στερέωναν την εσωτερική ειρήνη και διευκόλυναν την εξωτερική. Χωρίς αυτά μάλλον δεν θα μπορούσαν να επιβιώσουν τα αδύναμα πρώιμα κράτη, ή ακόμη και οι ίδιοι οι λαοί.

Ο περίφημος κοινωνικός ανθρωπολόγος Ντέηβιντ Γκραίμπερ διακρίνει στις προκαπιταλιστικές χιλιετίες εναλλαγές μεταξύ περιόδων σχετικής κοινωνικής ειρήνης και ανερχόμενων συστημάτων πίστωσης, και περιόδων σύγκρουσης και λεηλασίας στις οποίες η πίστωση συρρικνωνόταν ή κι εξαφανιζόταν ολότελα για ν’ αντικατασταθεί από συναλλαγές με πολύτιμα μέταλλα ή άλλες μορφές ρευστού. Οι σχέσεις εμπιστοσύνης σπάνιζαν σε τέτοιες περιόδους και τα δίκτυα που στηρίζονταν σ’ αυτές έφθιναν. Χωρίς ιωβηλαία οι οικονομίες οδηγούνταν σε αποσύνθεση και οι κατεστραμένοι λαοί αναζητούσαν διέξοδο σε πολέμους.

Καθώς οι ολιγαρχικές πόλεις-κράτη της αρχαίας Ελλάδας αρνούνταν να θεσπίσουν ιωβηλαία, αντιμετώπιζαν ολοένα ισχυρότερες κοινωνικές πιέσεις. Όταν οι εξωτερικοί εποικισμοί συνάντησαν τα φυσικά τους όρια άρχισαν να ξεσπούν παρατεταμένοι κοινωνικοί αγώνες, καθώς οι χρεωμένες μάζες εξεγείρονταν ενάντια στην αδικία του έντοκου χρέους. Σε πολλές πόλεις η πολιτική αλλαγή, περισσότερο ή λιγότερο βίαιη, ήρθε με τη μορφή της δημοκρατίας, με άλλα λόγια του κράτους των μη εχόντων. Κράτος στα αρχαία σήμαινε εξουσία, ενώ δήμος ήταν οι μάζες χωρίς περιουσία, οι ακτήμονες. Στο πλαίσιο αυτών των εξελίξεων εμφανίστηκαν δημοφιλείς τύραννοι που επέβαλλαν σεισάχθειες, κατά κυριολεξία απαλλαγές από το βάρος του χρέους.

Η σεισάχθεια λοιπόν, που σε προηγούμενα συστήματα της Μέσης Ανατολής ήταν κομάτι της κανονικότητας μέσω των ιωβηλαίων, σε αρκετά μέρη της Ελλάδας κατακτήθηκε μέσα από παρατεταμένους και συγκλονιστικούς αγώνες κι επαναστάσεις. Ωστόσο στο επόμενο σύστημα, της Ρώμης, ακόμη και αυτοί οι αγώνες απέτυχαν.

Η Ρώμη αντέγραψε και κλιμάκωσε την ήδη ακραία κοινωνική διαστρωμάτωση της ολιγαρχικής Ελλάδας. Επέβαλε σε βαθμό προηγουμένως αδιανόητο ανισότητες, μαζί τους μια καθημερινή ζωή στερημένη και όπου είχε κανονικοποιηθεί η ωμότητα. Οι ρωμαίοι φτωχοί αντιστάθηκαν, αλλά έχασαν τη μάχη. Εξέχοντες ηγέτες, πρώτα πρώτα οι αδερφοί Γράκχοι, εγγονοί του περίφημου Σκιπίωνα που είχε νικήσει την Καρχηδόνα, και ο Ιούλιος Καίσαρας, προώθησαν τολμηρά την υπόθεσή τους, αλλά καταστράφηκαν από τη σύντονη αντίδραση των ολιγαρχικών. Ο λαός και η πλέμπα, populus και plebs, έχασαν περιουσίες και δικαιώματα. Η ήττα τους σταθεροποίησε, με τρομαχτικό ανθρώπινο τίμημα, την άρχουσα ολιγαρχία, αλλά το σύστημα που έτσι γεννήθηκε έφερε τελικά την πτώση της Ρώμης. Στο μεταξύ το χρέος είχε διαλύσει την οικονομία και το χρήμα είχε γίνει σπάνιο, ενώ οι τράπεζες είχαν ήδη εξαφανιστεί τον τρίτο αιώνα μ.Χ.

Δίπλα και απέναντι στην ολιγαρχία ο κλασικός κόσμος γέννησε μαζικά θρησκευτικά κινήματα τα οποία δικαίωναν τους οφειλέτες. Καθώς οι εγκόσμιες δυνάμεις γύρω από τα παράλια της Μεσογείου ελέγχονταν από τους πιστωτές, οι φτωχοί αναζητούσαν παρηγοριά στη θεία πρόνοια ή σ’ ελπίδες θεϊκής ανταπόδοσης. Η αξίωση διαγραφής του χρέους κωδικοποιήθηκε ακόμη και στην καθημερινή προσευχή -«καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν». Ο Μάικλ Χάντσον, πρωτεργάτης της μελέτης του χρέους στην αρχαιότητα, μας δίνει μια ρεαλιστική εικόνα του Ιησού ως επαναστάτη εναντίον των δανειστών.

Στους αιώνες που μεσολάβησαν ανάμεσα στην κλασική αρχαιότητα και στον σημερινό μας κόσμο η χριστιανοσύνη και το ισλάμ καταδίκαζαν έντονα τον έντοκο δανεισμό. Στην πραγματικότητα αυτό ακριβώς σήμαινε ‘τοκογλυφία’, να δανείζεις με τόκο, οποιοδήποτε τόκο. Κάθε τόκος ήταν υπερβολικά υψηλός, οδηγούσε απευθείας στην Κόλαση. Ωστόσο η εμπορική πίστωση ανθούσε τον καιρό της Αναγέννησης σε θύλακες όπως ήταν οι ολιγαρχικές πόλεις-κράτη της Βενετίας, της Φλωρεντίας και της Γένοβας. Ακριβώς αυτά τα μικροσκοπικά κι ελεύθερα από φεουδάρχες επικυρίαρχους κράτη έστησαν τα πρώτα χρηματοπιστωτικά δίκτυα απ’ όπου ξεπήδησε ο σύγχρονος καπιταλισμός.

Οι πιστώσεις τις οποίες διαχειρίζονταν τέτοια δίκτυα ήταν ιδιωτικές. Δημόσιο δανεισμό η Ευρώπη δεν είχε στον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Κρατικά χρέη κατά κανόνα δεν γεννούνταν από δάνεια, αλλά από φόρους υποτελείας ή λυτρα που υποχρεώνονταν να πληρώσουν οι πολιτείες. Μόνον υποτελείς πληθυσμοί πλήρωναν εκείνα τα χρόνια τακτικούς φόρους. Ήταν αδιανόητο, στην πραγματικότητα παράδοξο κι εγγενώς αντιφατικό, να φορολογείς ελεύθερους ανθρώπους. Με τα κριτήρια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης όλοι εμείς σήμερα, που πληρώνουμε φόρο, δεν είμαστε ελεύθεροι, αλλά υποτελείς. Ελεύθεροι είναι σήμερα μόνον οι καπιταλιστές. Ακριβώς οι ίδιοι δηλαδή, στους οποίους όλοι οι υπόλοιποι είμαστε και χρεωμένοι.

***

Πηγή, σύνδεσμοι, παραπομπές:


[1] [2]

Comments

Popular posts from this blog

Greece is about to become the blueprint for modern feudalism

globinfo freexchange
After almost ten years of an unprecedented crisis, Greece has been trapped into an ongoing, slow motion recession. The economy still struggling hard to recover, with unemployment and national debt being permanently in a red alarm mode.
As has been already pointed out, the result of the recent Greek national elections could be characterized "paradoxical" mainly for two reasons: 
First, the voters gave a clear governmental order to one of the traditional powers of the old political system, which are highly responsible for the Greek crisis that erupted in 2010. Several top names of the new government, and even New Democracy leader, Kyriakos Mitsotakis, have been accused of being involved in various corruption scandals, in the not so distant past.

Second, the fact that the voters elected perhaps the most fanatically neoliberal government ever. This means that Mitsotakis administration is expected to implement the brutal neoliberal policies imposed by Greece&…

How Joe Biden’s privatization plans helped doom Latin America and fuel the migration crisis

On the campaign trail, Joe Biden has boasted of his role in transforming Colombia and Central America through ambitious economic and security programs. Colombians and Hondurans tell The Grayzone about the damage his plans did to their societies.
by Max Blumenthal
Part 8 - Gutting public healthcare, driving more migration
The Alliance for Prosperity also commissioned the privatization of health services through a deceptively named program called the Social Protection Framework Law, or la Ley Marco de Protección Social.

Promoted by Honduran President Juan Orlando Hernández as a needed reform, the scheme was advanced through a classic shock doctrine-style episode: In 2015, close associates of Hernández siphoned some $300 million from the Honduran Institute for Social Services (IHSS) into private businesses, starving hospitals of supplies and causing several thousand excess deaths, mostly among the poor.
With the medical sector in shambles, Hondurans were then forced to seek healthcare from …

As Boris Johnson unleashes ultimate threat against Bremain capitalist faction, the British working class is suddenly in front of a unique opportunity

globinfo freexchange

In the merciless endo-capitalist war around Brexit, Boris Johnson decided to unleash the ultimate threat against Bremain capitalist faction. That is, a snap election with the 'danger' of a Labour victory under Jeremy Corbyn, which would be neoliberal capitalists' worst nightmare.
As already pointed out, despite the capitalist civil war, both major factions of the British capital remain deeply neoliberal in their ideological core. And therefore, both factions see a potential Labour government under Jeremy Corbyn, as a major threat.
Indeed, as ZeroHedgereported
As Prime Minister Boris Johnson faces the prospect of his rule being cut short, wealthy Britons have a message for Johnson's most likely successor: A 'no deal' Brexit makes no difference to them. But if Labour leader Jeremy Corbyn becomes PM, they will flee in droves, taking their money with them

[...]

The chairman of one Swiss asset manager who helps wealthy Britons shield th…

Tucker Carlson accidentally promotes one of the most anti-capitalist, real-Left positions!

globinfo freexchange 
We wouldn't believe it if we wouldn't have seen it and hear it with our own eyes and ears, but the following phrase came out from Tucker Carlson's mouth:

                    Every minute you are angry about race, is a minute you are not thinking about class, which, of course, is the real divide in this country. Working class people of all colors have a lot more in common - infinitely more in common with each other, than they do with some overpaid MSNBC anchor. And if you are allowed to think about that for long enough, you might start get unauthorized ideas about economics. And that would be disruptive to a very lucrative status quo. So, they whip you into a frenzy of racial fear so that it never enters your mind. It's a diversion. Everyone hates each other, they get to keep their money.
Here's why they're pushing racial division: so you won't notice the real divide, which is economic. pic.twitter.com/ZVLvQn2u9O — Tucker Carlson (@Tuck…

Roger Waters for Julian Assange

globinfo freexchange
On Monday, 3 Sept, Roger Waters of Pink Floyd will perform his classic 'Wish You Here' for Julian Assange outside the Home Office (interior ministry) in Marsham Street in the heart of London. John Pilger will be speaking. Join us at 6pm in solidarity with Britain's political prisoner.

On Monday, 3 Sept, Roger Waters of Pink Floyd will perform his classic 'Wish You Here' for Julian #Assange outside the Home Office (interior ministry) in Marsham Street in the heart of London. I will be speaking. Join us at 6pm in solidarity with Britain's political prisoner. pic.twitter.com/Lytg2GCZVQ — John Pilger (@johnpilger) August 30, 2019


Καταιγίδα επιχειρήσεων αποπροσανατολισμού από το Μητσοτακικό καθεστώς με τη βοήθεια της τραπεζομιντιακής χούντας

globinfo freexchange

Ο μηχανισμός του εγχώριου νεοφιλελεύθερου καθεστώτος επιδόθηκε τις τελευταίες μέρες σε έναν καταιγισμό επιχειρήσεων αποπροσανατολισμού προς τέρψιν του πόπολου, το οποίο έδωσε αυτοδυναμία στην πολιτική του συνιστώσα. Δηλαδή, στη χειρότερη δεξιά της μεταπολίτευσης.
Μετά το ταξίδι Μητσοτάκη στη Γαλλία, όπου είδαμε ένα χιλιοπαιγμένο έργο, το σόου του αποπροσανατολισμού ξεκίνησε από το Μάτι. Εκεί είχαμε ένα διπλό χτύπημα. Από τη μια τον Μητσοτάκη να ποζάρει στα καμμένα, διατυμπανίζοντας τη δήθεν αποτελεσματική του κυβέρνηση. Από την άλλη, την διαφήμιση των "καλών ιδιωτών", οι οποίοι ως καλοί Σαμαρείτες, ανέλαβαν δήθεν αφιλοκερδώς (Αφιλοκερδώς ΑΕ, όπως έλεγε και ο αξέχαστος Τζιμάκος), να καθαρίσουν την περιοχή από την επικίνδυνη καύσιμη ύλη.
Αμέσως μετά, απολαύσαμε άλλη μια κωμωδία από τις δυνάμεις καταστολής που έκαναν έφοδο στα Εξάρχεια για να τα "καθαρίσουν" από τους μετανάστες. Οι νεοφιλέλεδες της δεξιάς και τα ακροδεξιά δεκανίκια τους είναι μανο…

Citibank blocks funds for insulin: more than 450,000 Venezuelans affected

The US bank Citibank blocked, in August this year, part of the funds destined to import 300 thousand doses of insulin, a criminal act that affects more than 450 thousand patients, the Venezuelan Ministry of Economy and Finance reported.

On the other hand, the BSN Medical laboratory, based in Colombia, after receiving payment for the purchase of 2 million units of antimalarial treatment, denied the clearance of the drugs.
The ministry indicated that this fact caused the Swiss bank UBS AG to block the transactions made by the country with the Pan American Health Organization (PAHO), destined for the purchase of vaccines for the immunization program.
Given this circumstance, Venezuela and PAHO sought alternatives with banks from other countries, although this situation led to a 4 month delay in the immunization program.

The national government also revealed that other pharmaceutical transnationals such as Pfizer and Novartis refuse to sell medicines, reagents and supplies to Venezuela.
F…

The untold Socialist history of the United States

globinfo freexchange

Abby Martin spoke with renowned Marxist Economist Richard Wolff to discuss the growing popularity of Socialism under Trump and its historical roots in America, misconceptions about Russia and China’s economic success and Marx’s theory of alienation and monopoly capitalism.

Wolff explains:

A hundred years ago, 1916 to be precise, was the first time that the Socialist Party of America put forward a candidate for president. His name was Allan Benson and he ran for president a hundred years ago and he got 600,000 votes in the United States. That worked out to three percent of the vote.
The Socialist Party thought that was a good beginning, so they ran again four years later, in 1920, little less than a hundred years ago, and they had a different candidate. A man named Eugene Victor Debs, a head of the railway Workers Union, very good orator. And he did better. He got 900,000 votes. That's a 50% increase in four years, four percent of the total vote.
Four yea…

US sanctions on Venezuela are 'sociopathic'

The Grayzone
The Grayzone's Max Blumenthal discusses his heated exchange with a former Obama official and a member of Venezuela's far-right opposition over the basis for crippling US sanctions on Venezuela. Max also recounts his recent reporting trip to Venezuela, where he witnessed the impact of US economic warfare and the Venezuelan people's defiant resistance. 

Ο πραγματικός λόγος που ο Μπόρις Τζόνσον πιέζει για Brexit χωρίς συμφωνία

globinfo freexchange

Το Βρετανικό πολιτικό τοπίο μοιάζει να γίνεται όλο και πιο χαοτικό όσο πλησιάζουμε την 31η Οκτωβρίου, ημερομηνία-τελεσίγραφο που έχει ορίσει ο τωρινός Βρετανός πρωθυπουργός, Μπόρις Τζόνσον, ο οποίος μάλιστα απειλεί με ένα Brexit χωρίς συμφωνία. Ολόκληρη η χώρα φαίνεται να βρίσκεται υπό το καθεστώς μιας γενικής νευρικής κρίσης, με τα διάφορα στρατόπεδα υπέρ και κατά του Brexix, το καθένα για τους δικούς του λόγους, να έχουν λάβει θέσεις μάχης σε μια "όλοι εναντίον όλων" κατάσταση. 
Όπως ανέφερε η Εφημερίδα των Συντακτών:  
«Στις Βρυξέλλες και στο Λονδίνο ένα ερώτημα ακούγεται όλο και πιο δυνατά: Mπορεί να αναχαιτιστεί ο Μπόρις Τζόνσον;»… Καυτή και εύλογη η απορία που μετέφερε χθες το πρακτορείο Associated Press, καθώς εντείνεται ραγδαία η ανησυχία και στις δύο πλευρές της Μάγχης πως ο νέος, σκληροπυρηνικός μπρεξιστής, πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου όχι μόνο δεν μπλοφάρει επιμένοντας πως θα βγάλει τη χώρα από την Ε.Ε. στις 31 Οκτωβρίου με ή χωρ…