Skip to main content

'Εριχ Φρομ – Η καταστολή της κριτικής σκέψης

Ο ψευδοχαρακτήρας πού προσλαμβάνει η νόηση γίνεται καλύτερα κατανοητός από το ψευδοχαρακτήρα της βούλησης και των αισθημάτων. Είναι κατά συνέπεια προτιμότερο να αρχίσουμε το θέμα μας εξετάζοντας τις διαφορές ανάμεσα στη γνήσια νόηση και στην ψεύτικη νόηση.

Ας υποθέσουμε πώς βρισκόμαστε σ'ένα νησί όπου υπάρχουν ψαράδες και θερινοί επισκέπτες από την πόλη. Θέλουμε να μάθουμε τί καιρό κάνει και ρωτάμε έναν ψαρά και δύο επισκέπτες πού ξέρουμε πώς άκουσαν το ραδιοφωνικό μετεωρολογικό δελτίο. Ο ψαράς, με τη μακρόχρονη πείρα του και το ιδιαίτερο ενδιαφέρον πού έχει για το πρόβλημα τού καιρού, θα αρχίσει να σκέφτεται, καθώς δεν είχε ασχοληθεί με το θέμα πριν τον ρωτήσουμε.

Ξέροντας τη διεύθυνση τού ανέμου, τη θερμοκρασία, την υγρασία και διάφορα άλλα στοιχεία χρήσιμα για την πρόγνωση τού καιρού, θα ζυγίσει τούς διάφορους παράγοντας ανάλογα με την αντίστοιχη σπουδαιότητά τους και θα καταλήξει σε μια λίγο-πολύ οριστική κρίση. Θα θυμάται φυσικά το μετεωρολογικό δελτίο και θα το επικαλεστεί ενισχυτικό ή όχι της γνώμης του. Αν δεν είναι ενισχυτικό, θα είναι προσεχτικός ως προς τούς διάφορους λόγους πού θα στηρίξει τη σκέψη του. 'Όμως αυτό πού θα πει, και αυτό είναι το ουσιώδες, είναι δική του γνώμη, το αποτέλεσμα της σκέψης του.

Ο πρώτος από τούς δύο επισκέπτες είναι ένας άνθρωπος, ο όποιος, όταν ρωτήσαμε τη γνώμη του, ήξερε πώς δε γνωρίζει πολλά πράγματα σχετικά με τον καιρό, ούτε και νοιώθει πώς έχει υποχρέωση να ξέρει. Μπορεί να απαντήσει απλά «δεν μπορώ να κρίνω. Το μόνο πού ξέρω είναι πώς το ραδιόφωνο είπε το και το».

Ο άλλος πού ρωτάμε είναι διαφορετικός τύπος. Πιστεύει πώς ξέρει πολλά πράγματα σχετικά με τον καιρό, ενώ στην πραγματικότητα ξέρει πολύ λίγα. Είναι από τα πρόσωπα πού νομίζουν πώς πρέπει να απαντούν σε κάθε ερώτημα. Σκέφτεται για ένα λεπτό και ύστερα λέει τη γνώμη «του», πού στην πραγματικότητα είναι αυτά πού είπε το ραδιόφωνο. Κι όταν ρωτηθεί πού στηρίζει αυτή τη γνώμη, απαντά πώς αυτό είναι το συμπέρασμα σύμφωνα με τη διεύθυνση τού ανέμου, τη θερμοκρασία και την υγρασία.

Η συμπεριφορά αυτού τού ανθρώπου, όπως τη βλέπουμε εξωτερικά, είναι ίδια με κείνη τού ψαρά. 'Αν όμως την αναλύσουμε προσεχτικότερα γίνεται φανερό πώς άκουσε την πρόγνωση τού ραδιοφώνου και την υιοθέτησε. Νοιώθοντας όμως υποχρεωμένος να ακούσει τη γνώμη μας σχετικά, ξεχνά και απλώς επαναλαμβάνει την έγκυρη γνώμη κάποιου άλλου και πιστεύει πώς στη γνώμη αυτή κατέληξε με τη δική του σκέψη. Φαντάζεται πώς οι λόγοι πού μας ανέφερε ήταν εκείνοι πού τού επέτρεψαν να διαμορφώσει αυτή τη γνώμη, αν όμως εξετάσουμε αυτούς τούς λόγους διαπιστώνουμε πώς προφανώς δε θα τον οδηγούσαν σ’ αυτό το συμπέρασμα σχετικά με τον καιρό αν δεν είχε σχηματίσει γνώμη εκ των προτέρων.

Ουσιαστικά είναι ψεύτικοι λόγοι, πού προορισμό έχουν να κάνουν τη γνώμη του να φαίνεται σαν απόρροια της σκέψης του. 'Έχει την αυταπάτη πώς διαμόρφωσε δική του γνώμη, στην πραγματικότητα όμως υιοθέτησε τη γνώμη μιας έγκυρης πηγής, χωρίς να αντιληφθεί τη διαδικασία αυτή. Πιθανόν να αποδειχτεί αλήθεια ότι είπε σχετικά με τον καιρό και να διαψευστεί ο ψαράς, αλλά στην περίπτωση αυτή δε θα είναι ή γνώμη «του» πού θα αποδειχτεί σωστή, έστω και αν ο ψαράς έπεσε έξω σχετικά με τη «δική του» γνώμη.

Το ίδιο φαινόμενο μπορεί να παρατηρηθεί αν μελετήσουμε τη γνώμη των ανθρώπων σχετικά με ορισμένα θέματα, π. χ. την πολιτική. Ρωτήστε ένα μέσο αναγνώστη εφημερίδας τί φρονεί για ένα ορισμένο πολιτικό θέμα. Θα σας δώσει σα γνώμη «του» έναν λίγο -πολύ ακριβή απολογισμό των όσων έχει διαβάσει, παρ’ όλα αυτά όμως — και αυτό είναι το σημαντικό — πιστεύει πώς αυτό πού είπε είναι απόρροια της δικής του σκέψης. Αν είναι μέλος μιας μικρής κοινότητας, όπου οι πολιτικές απόψεις μεταδίνονται από τον πατέρα στο παιδί, η «δική του» γνώμη μπορεί να ελέγχεται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό απ’ όσο αυτός θα μπορούσε να φανταστεί σε μια δοσμένη στιγμή, από τη λανθάνουσα εξουσία ενός αυστηρού πατέρα.

H γνώμη ενός άλλου αναγνώστη μπορεί να είναι απόρροια της σύγχυσης- μιας στιγμής, τού φόβου μήπως φανεί απληροφόρητος και γι’ αυτό ή «σκέψη» είναι ή πρόσοψη ουσιαστικά, και όχι απόρροια φυσικού συνδυασμού εμπειρίας, επιθυμίας και γνώσεων. Το ίδιο φαινόμενο συναντιέται και στις αισθητικές κρίσεις. Το μέσο πρόσωπο πού επισκέπτεται ένα μουσείο και παρατηρεί έναν πίνακα διάσημου ζωγράφου, ας πούμε τού Ρέμπραντ, κρίνει πώς o πίνακας είναι ωραίος και προκαλεί εντύπωση. Αν αναλύσουμε την κρίση του, διαπιστώνουμε πώς o πίνακας δεν τού προκαλεί καμιά ιδιαίτερη εσωτερική αντίδραση, αλλά φρονεί πώς είναι ωραίος γιατί ξέρει πώς θα πρέπει να φρονεί πώς είναι ωραίος.

Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται επίσης σχετικά με την κρίση των ανθρώπων για τη μουσική, καθώς και σχετικά με τον τρόπο πού συλλαμβάνουν τις εικόνες. Πολλά πρόσωπα πού βλέπουν ένα περίφημο τοπίο, ουσιαστικά αναπαράγουν στη μνήμη τους εικόνες πού έχουν δει πολλές φορές, ας πούμε σε καρτ – ποστάλ, και ενώ πιστεύουν πώς «είδαν» το τοπίο, έχουν μπροστά στα μάτια τους τις εικόνες αυτές. Ή όταν είναι παρόντες σ’ ένα ατύχημα, βλέπουν ή ακούν τα γεγονότα όπως θα τα ήθελαν σε ένα ρεπορτάζ εφημερίδας. Στην πραγματικότητα, για πολλούς ανθρώπους μια εμπειρία πού γνώρισαν, ένα καλλιτεχνικό γεγονός ή μια συγκέντρωση στην όποια παραβρέθηκαν, παίρνει γι’ αυτούς τη διάσταση τού πραγματικού μόνο αφού διαβάσουν τα σχετικά στην εφημερίδα.

Η καταστολή της κριτικής σκέψης αρχίζει συνήθως από πολύ νωρίς. Ένα πεντάχρονο κοριτσάκι, π.χ., μπορεί να αντιληφθεί την ειλικρίνεια της μητέρας του είτε διαπιστώνοντες με οξυδέρκεια πώς, ενώ ή μητέρα μίλα συνέχεια για Αγάπη και φιλία, στην πραγματικότητα είναι ψυχρή και εγωίστρια, είτε με πιο ώμο τρόπο, παρατηρώντας πώς ή μητέρα του, ενώ διακηρύσσει συνέχεια την άμεμπτη ηθική της, τα έχει φτιάξει με άλλον. Το παιδί αισθάνεται τη διαφορά. Το αίσθημά του για τη δικαιοσύνη και την αλήθεια πληγώνεται και ακόμη, όντας εξαρτημένο από τη μητέρα του, ή όποια δε θα επέτρεπε κανένα είδος κριτικής, και έχοντας, ας πούμε, άβουλο πατέρα, στον όποιο δε θα μπορούσε να στηριχτεί, το παιδί αναγκάζεται να καταστείλει την κριτική του ικανότητα. Πολύ σύντομα δε θα παρατηρεί την ανειλικρίνεια ή την απιστία της μητέρας του. Θα χάσει την Ικανότητα να σκέφτεται κριτικά, αφού θα φαίνεται πώς είναι όχι μόνο άσκοπο αλλά και επικίνδυνο να τη διατηρεί οξυμένη. Από το άλλο μέρος στο παιδί εντυπώνεται o κανόνας πώς θα πρέπει να πιστεύει ότι ή μητέρα του είναι ειλικρινής και καθωσπρέπει και ότι ό γάμος των γονέων του ήταν πετυχημένος και θα είναι πρόθυμο να αποδεχτεί την Ιδέα αυτή σα να ήταν δική του.

Σε όλα αυτά τα παραδείγματα της ψευδοσκέψης το πρόβλημα είναι κατά πόσο η διαμορφωνόμενη γνώμη είναι απόρροια της σκέψης τού ατόμου, δηλαδή της δικής του δραστηριότητας. Το πρόβλημα δεν είναι αν είναι ή όχι σωστό το περιεχόμενο της γνώμης. 'Όπως ήδη αναφέρθηκε στην περίπτωση τού ψαρά πού προλέγει τον καιρό, ή γνώμη «του» μπορεί να είναι σφαλερή, και η γνώμη εκείνου πού επαναλαμβάνει αυτά πού του έβαλαν στο μυαλό του να είναι σωστή.

Η ψευδοσκέψη μπορεί επίσης να ευσταθεί και να στηρίζεται στη λογική. Ο ψευδοχαρακτήρας της δεν εμφανίζεται σε άλογα στοιχεία. Το θέμα αυτό μπορεί να μελετηθεί στις αιτιολογήσεις πού τείνουν να στηρίξουν ένα αίσθημα ή μια ενέργεια σε λογικά και ρεαλιστικά βάθρα, μολονότι καθορίζεται από παράλογους και υποκειμενικούς παράγοντες. Η αιτιολόγηση μπορεί να αντιφάσκει στα γεγονότα ή στους κανόνες της λογικής σκέψης. Συνήθως όμως είναι αυτή καθαυτή λογική. Στην περίπτωση αυτή ο παραλογισμός της βρίσκεται μόνο στο γεγονός πώς δεν είναι το πραγματικό κίνητρο της δράσης πού ισχυρίζεται πώς προκάλεσε.

Από το βιβλίο του Εριχ Φρομ «ο φόβος μπροστά στην ελευθερία»

Πηγή:


Αν και ζούμε ίσως την μεγαλύτερη επιχείρηση προπαγάνδας των συστημικών ΜΜΕ από την εποχή της χούντας, οι περισσότεροι Έλληνες συνεχίζουμε να ενημερωνόμαστε από την τηλεόραση και τα δελτία ειδήσεων των μεγαλύτερων καναλιών και εφημερίδων. Και το καταπληκτικό είναι ότι, όπως πολύ εύστοχα είχε πει ο Νίκος Κοτζιάς, οι περισσότεροι Έλληνες αναπαράγουν τις ειδήσεις των mainstream media παρόλο που δεν τις πιστεύουν!

Παραδόξως, άκουσα τους προβληματισμούς των Μπαντιού και Κοτζιά μέσα από συνεντεύξεις και παρουσίες τους στην τηλεόραση. Διότι η συσκευή προπαγάνδας έχει μερικές φορές και καλά πράγματα για να δεις και να ακούσεις. Παραδόξως, υποστηρίζω ότι πρέπει να βλέπουμε τις ειδήσεις των καλοπληρωμένων μεγαλοδημοσιογράφων και τις στημένες τηλεοπτικές τους εκπομπές, όχι βέβαια για να αναπαράγουμε αυτά που λένε, αλλά για να εκπαιδευτούμε ώστε να ξεσκεπάζουμε τα ψέματα, τις υπερβολές και τις αντιφάσεις τους. Και δεν χρειάζεται κανείς να είναι ιδιαίτερα έξυπνος για να το κάνει. Απλά χρειάζεται να επιστρατεύσει την κοινή λογική και να επαναφέρει την κριτική σκέψη. Διότι με τη βοήθεια της κριτικής σκέψης που σήμερα είναι σχεδόν νεκρή, θα καταλάβουμε ότι αυτός ο κυνικός πραγματισμός είναι μια τρέλα, ότι ο ψευδοορθολογισμός τους είναι όντως ψεύτικος και στην ουσία πρόκειται για παραλογισμό. Έτσι θα αρχίσουμε τον πόλεμο ενάντια στο "1984" που ζούμε σήμερα.


Διαβάστε ακόμα:

Comments

Popular posts from this blog

In another bizarre moment, CNN suffers from a real-journalism crisis and exposes the US war crimes in Yemen ... again!

It’s almost like watching The Twilight Zone!
globinfo freexchange
When the corporate media finally decided to dedicate some of their 'precious' time to focus on the war crimes in Yemen, we thought that it was just a smokescreen. The 'unexplained phenomenon' happened after the unimaginable war-crime in which a school bus was bombed by the Saudi coalition, fully supported by the US.
The global condemnation was so loud that the corporate media couldn't avoid it. They had to speak about it. However, we were right. It was just a small parenthesis away from the common agenda. The US-Saudi coalition war crimes in Yemen continue at the same rate, but the corporate media continue to act like if the war doesn't even exist.
Yet, surprisingly enough, we had an unexpected exception to this corporate media norm. CNN decided to return to the issue and condemn the US involvement in Yemen!
In the following video, Kyle Kulinski was also surprised by the fact that CNN covered again th…

Jeremy Corbyn: 'We are in touch with Bernie Sanders and his campaign'

globinfo freexchange
Jeremy Corbyn and Yanis Varoufakis had an interesting conversation in August 20, at the Edinburgh Book Festival. Varoufakis challenged Corbyn to lead an international progressive movement that will end the brutal policies of the dominant neoliberalism.
Interesting parts of the dialogue:
JC: We saw the way in which the European Central Bank treated yourselves and also the austerity that was imposed on Ireland on Portugal and Spain.
YV: It's not just a state. They committed a crime against the Irish people. The head of the Central Bank of Europe put a gun on the Irish Prime Minister's head and demanded that overnight the losses of private investors, mostly from Germany, should be transferred on to the books of the Irish state and the Irish Prime Minister's account. Now, that's, you know, robbery, just daylight robbery. That's what they did.
JC: I actually challenged the whole Maastricht idea, which established the European Central Bank, because it wa…

Τελευταία ευκαιρία για Grexit ... πριν αναλάβει ο Κούλης

globinfo freexchange
Η τελευταία κερδοσκοπική επίθεση κατά του τραπεζικού συστήματος δείχνει ότι ακόμα και όταν υποκύπτεις σε ότι ζητάει η διεθνής χρηματοπιστωτική μαφία, δεν είναι αρκετό.
Το ότι θα δικαιωνόμασταν για άλλη μια φορά και μάλιστα τόσο γρήγορα, πραγματικά δεν το περιμέναμε.
Μετά την υποτιθέμενη έξοδο από τα μνημόνια και το περίφημο διάγγελμα Τσίπρα είχαμε γράψει πως οι μετριοπαθείς 'Αριστεροί' προσπαθούν να μας πείσουν ότι τώρα η χώρα θα έχει περισσότερη ελευθερία να χαράξει τις δικές της πολιτικές. Δηλαδή, η χρεοκοπημένη Ελλάδα (που βρίσκεται σε χειρότερη κατάσταση απ'ότι όταν μπήκε στο πρόγραμμα διάσωσης), θα κολυμπήσει ξεβράκωτη στα ίδια νερά με τους καρχαρίες των αγορών και θα επιβιώσει. Αυτό πάνω-κάτω μας λένε.
Πράγματι λοιπόν, μετά από περίπου ενάμισι μήνα, ένα από τα βασικά εργαλεία του μηχανισμού της διεθνούς χρηματοπιστωτικής μαφίας (το Bloomberg), αποφάσισε να εξαπολύσει επίθεση κατά του τραπεζικού συστήματος και ο πανικός δεν άργησε να εξαπλωθεί. Όπω…

How Bezos tricked Bernie and workers

globinfo freexchange
The truth is that Bernie Sanders fought, and still fights for the workers more than any elected US president combined for decades. And his crusade against Amazon and Jeff Bezos' enormous greed resulted in the unprecedented decision of the company to raise minimum wage to $15 an hour.
But it was too good to be true.
As Bloomberg reported:
           Amazon.com Inc. is eliminating monthly bonuses and stock awards for warehouse workers and other hourly employees after the company pledged this week to raise pay to at least $15 an hour. Warehouse workers for the e-commerce giant in the U.S. were eligible in the past for monthly bonuses that could total hundreds of dollars per month as well as stock awards, said two people familiar with Amazon’s pay policies. The company informed those employees Wednesday that it’s eliminating both of those compensation categories to help pay for the raises, the people said.


As a pure product of the neoliberal culture, Bezos found the op…

The Podesta emails - top US plutocracy group attempted to approach Hillary Clinton under newly elected chairman Jeff Bezos

WikiLeaks series on deals involving Hillary Clinton campaign Chairman John Podesta. Mr Podesta is a long-term associate of the Clintons and was President Bill Clinton's Chief of Staff from 1998 until 2001. Mr Podesta also owns the Podesta Group with his brother Tony, a major lobbying firm and is the Chair of the Center for American Progress (CAP), a Washington DC-based think tank.
globinfo freexchange
An email by a Business Council* representative to John Podesta was expressing the desire of the group to 'approach' Hillary Clinton.
The email was sent nearly two years before the 2016 presidential election at the time where Jeff Bezos was the newly elected president of the group. Also, according to the email, the group consisted of more than 120 "of the biggest CEO's in the US.", meaning, the elite of the American plutocracy.
According to the email, the group was interested for a speech by Hillary Clinton in their meeting, but also, for some informal contacts of he…

This is the real EU ...

failed evolution
When the European Parliament voted recently to sanction Hungary for neglecting norms on democracy, civil rights and corruption, we wrote:
This is the Union that exhibited some "humanitarian sensitivity" by packing thousands of refugees in Greek islands under inhuman conditions and paid Turkey to keep them in its soil. And now, these hypocrites want to punish Hungary for neglecting norms on democracy, civil rights and corruption!
We were right.
According to a recent article by the NY Times:
There is growing acrimony — and now an investigation — over why the camp [Moria on the Greek island of Lesbos] is so bad when so much money has been provided by the European Union to help improve the Greek asylum system since migration levels started to rise in 2014.
[...]
Aid groups have been warning of a need for expanded facilities for several years, however. For some, the failure to improve the camp and hasten the asylum process suggests neglect on the…

Alexandria Ocasio-Cortez - neoliberal establishment 0-3 ... so far

globinfo freexchange
More than a month ago, we identified an immediate mobilization of the establishment machine to push progressives into the establishment lines after the 'shocking' victory of Alexandria Ocasio-Cortez.
Under the fierce pressure of the corporate media, Cortez was essentially forced to declare loyalty to Nancy Pelosi. That was a first, significant victory of the establishment against Cortez and the progressive movement.
After that, we saw an unexplained and bizarre contribution of both Bernie Sanders and Ocasio-Cortez to the establishment pro-McCain 'litanies'. In this totally unnecessary self-recruitment for the McCain's legacy whitewash operation, Cortez retreated unconditionally and the establishment marked a second victory against her.
Now, the establishment 'scored' one more time, as Cortez was forced to endorse establishment's agent, Andrew Cuomo.


We mentioned already that corporate media will focus mainly on pushing progressives to b…

Rapid drop of the recruitment rates may accelerate hyper-automation and privatization of the US army

globinfo freexchange
Younger generations have been 'trained' by the dominant culture to act in more 'pragmatic' terms in the arena of a brutal economic cynicism. As the fight for a place in this system becomes harder and harder, more and more people are being left out of the game. More and more of the them struggle to survive.
Despite these perfect conditions for the US empire components to exploit the growing numbers of the 'brigades of the poor’, not everything went well for the empire.
After 9/11 disaster, the Internet, the WikiLeaks, the alternative sources of information, the whistleblowers and the powerful combination of all these, brought some unprecedented changes. They managed to destroy the deceptive facade of the US deep state narratives, propagated through the corporate media.
With all the big lies, war crimes, war propaganda exposed to great extent, millennials and new generations are not easy targets for "war on terror"-type narratives.
As a con…

WikiLeaks paper reveals Congressional think tank specific techniques for 'persuading' audiences

This document was obtained by WikiLeaks from the United States Congressional Research Service. The CRS is a Congressional "think tank" with a staff of around 700. Reports are commissioned by members of Congress on topics relevant to current political events. Despite CRS costs to the tax payer of over $100M a year, its electronic archives are, as a matter of policy, not made available to the public. Individual members of Congress will release specific CRS reports if they believe it to assist them politically, but CRS archives as a whole are firewalled from public access. This report was obtained by WikiLeaks staff from CRS computers accessible only from Congressional offices.
globinfo freexchange
A report from April 12, 2007, was "Prepared primarily for congressional staff members called upon to help prepare speeches for Members,” and “provides basic guidance on obtaining speech material, using it to prepare a speech draft, and presentation.”, as we read in the abstract. …

In Brazil too we see what has become now neoliberalism's common practice: recruit the far-right to do the dirty job

globinfo freexchange
Boaventura de Sousa Santos, professor of sociology at Coimbra University in Portugal, and a distinguished legal scholar at the University of Wisconsin Madison, spoke with Greg Wilpert of the Real News, about the shocking rise of neofascism in Brazil through presidential candidate, Jair Bolsonaro.
Santos explained:
It’s very well documented that the United States is - through several organizations - really advising, financing Bolsonaro’s campaign. Bannon has said that he had talks with the Bolsonaro’s son and they have particularly advised him in terms of digital strategies. That’s what they are doing. But we know that the Koch brothers have also been helping fund him.
We are in a society in which the class inequalities go together with the racial prejudice. In this society, which in fact for a long time it was very conservative and run by the oligarchies, in the last 15 years, there was a revolution in terms of the social policies - particularly the identity policies.…